">
 
     
   

CD recensies

Recensies Contrasts

Orgelnieuws – 29 december 2007

Contrasts – Improvisations & Compositions.
Arjan Versluis, Bätz/Witte organ, Gorinchem & Schyven/Van Bever organs, Laeken


Lobt Gott, ihr Christen alle gleich; Psalm 134; Partita on ‘Nu valt de nacht’; Psalm 6; Praeludium on ‘Wees gegroet, gij eersteling der dagen’; Morgenglanz der Ewigkeit; Four Meditations about Israël (The Valley of Elah (Terebintendal)/Engedi/The Lake of Galilee (Meer van Galilea/)/Megiddo); Chorale Fantasia on ‘Kwam van Godswege.

Muzikale interpretatie * * * / * * * * *
Programmakeuze * * * * *
Keuze van het instrument(en) * * / * * * * *
Kwaliteit van de opname * * * * *
Informatie in het boeklet * * * * *
Grafische vormgeving (cd en boekje) * * */ * * * *

“Improviseren is componeren aan de speeltafel op het moment van uitvoering”, zei onlangs de blinde organist Henco de Berg, zelf een uitnemend improvisator. Improviseren. Naar het Latijn staat er: onvoorzien. Voor iemand die deze kunst beheerst is het altijd weer een uitdaging. Stijlbesef en instrumentkeuze(s) zijn hierbij de belangrijkste ingrediënten.

Echter, niet iedereen beheerst de kunst. Improviseren is meer dan ‘zomaar wat spelen’. De gemiddelde klassiek geschoolde muzikant is tegenwoordig niet of nog nauwelijks in staat om te improviseren, wat zijn reden vind in het feit dat er aan de muziekopleidingen in het algemeen weinig aandacht aan wordt besteed. Improvisatie verschaft (vanuit beginsel) de muzikant creativiteit. Daarvan is men heden ten dage gelukkig wel meer van doordrongen en lijkt het een opwaardering te krijgen. Het ambacht dragen we een warm hart toe en moet in enthousiasme worden overgedragen op de jonge generatie organisten. Op orgelgebied hebben we op zowel nationaal als internationaal niveau wat dat betreft (nog) steeds geen klagen, want de kunst wordt hier nog immer beoefend.

Zo ook bij Arjan Versluis (*1978), momenteel organist van het Naber-orgel van de Hervormde Kerk in Sliedrecht. Hij verraste ons al in een eerder stadium met enkele improvisaties in barokstijl op het orgel van de Hooglandse Kerk te Leiden. Nu ook weer met zijn cd Contrasts. Contrast in stijlen maar ook in orgels. Tezamen staan deze improvisaties op de grens van 2007 (Buxtehude-jaar) en 2008 (Messiaen-jaar), zo laat Versluis ons in het boekje weten. In Gorinchem staat de barokke ‘stylus fantasticus’ centraal en in Laken de modi van Messiaen. Op deze cd laat hij ons dus kennismaken met een nog onbekende kant van zijn improvisatiekunst: de vrije improvisatie. Een origineel idee om deze twee uitersten in een soort ‘herdenkingsdialoog’ bij elkaar te brengen. Naar aanleiding van een gehouden reis naar Israël improviseerde hij een vierluik in Messiaen-stijl over respectievelijk het Terebintendal (1 Samuël 17), Engedi (1 Samuël 24), het Meer van Galilea (onder andere Lukas 5 en Mattheüs 8) en Megiddo (onder andere Jozua 12 en 17). Hier zien we dat de geschiedenis zich herhaalt, want andere grootheden (allen van katholieke afkomst) gingen hem hierin voor. Bekendste voorbeeld is hier Marcel Dupré (1884-1971) die de kruisgang van Jezus omzette in aangrijpende klankgedichten. Maar ook componisten als Charles Tournemire met zijn compositie ‘Sept paroles du Xrist’ en Olivier Messiaen met ‘La Nativité’ gaven bijbelteksten een muzikale lading mee die bij beiden voortkwam vanuit een diepe innerlijke geloofsovertuiging. Dichter bij huis kunnen we organisten noemen (gek genoeg allen van protestantse afkomst!) zoals de hierboven geciteerde Henco de Berg, (bij wie Versluis ook ervaring opdeed) maar ook organisten als Gerben Mourik en Sietse de Vries. Versluis mag zonder meer in dit rijtje aanschuiven wat ons betreft, want zijn aanpak in deze materie is groots! Verbluffende klankvoorstellingen in crescendi en de-crescendi worden afgewisseld met verstilde mystieke beschouwingen, alle getoonzet in verschillende modi van Messiaen. Het rijke kleurenpalet van het grote Schyven-orgel in Laken (53/III/P) leent zich hier uitstekend voor. Persoonlijk hebben we erg genoten van dit vierluik. Wat een verbeeldingskracht! En wat een prachtig orgel! Als u het boekje bij de hand houdt en al luisterend meeleest en laat u zich meevoeren in een muzikale ontdekkingsreis. De opname is voorbeeldig en werkt in alles mee. Hulde! Versluis laat ons ook het Van Bever-koororgel (16/II/P) horen in een impressionistische improvisatie over ‘Morgenglans der eeuwigheid’. Een rijke strijkersklank in een Langlais-achtig aandoend akkoordenspel met effectief zwelkastgebruik klinkt als mystieke begeleiding waarbij de melodie op het tweede klavier in canon verschijnt. (H)eerlijke muziek. Jammer dat er op dit kleine opus niet meer opgenomen is want het hier gehanteerde concept smaakt naar meer.
Bij Versluis weten we, zoals al genoemd van eerdere opnames, dat er in het barokke repertoire ook te genieten valt, al zijn we daar bij deze cd in mindere mate enthousiast over. Belangrijkste argument hierin is de keus van het orgel. Barokke improvisaties op een negentiende-eeuws instrument is vooralsnog geen logische keus. Het Bätz-Witte orgel uit 1845 in Gorinchem is een prachtig orgel in zijn soort maar minder geschikt voor barokinterpretaties in zeventiende-eeuwse (hier refererend aan Buxtehude) en achttiende-eeuwse stijl. Neemt niet weg dat Versluis ook hierin zijn weg wel weet te vinden, al is het dan niet met dezelfde overtuiging die we in Laken beluisteren. Enfin, zijn composities over de Psalmen 6 en 134 komen hier nog het best uit de verf en overtuigen het meest. En last but not last, ook hier is de opname erg fraai!

Grafisch heeft het product een mystieke uitstraling meegekregen. Dat sluit naadloos aan op het repertoire in Laken maar veel minder op het repertoire in Gorinchem. Meer evenwicht hierin hadden het product nog completer gemaakt. En dat is jammer, echt jammer, want als Versluis in zijn barokinterpretaties zijn keuze had laten vallen op een ander orgel dan was dit schijfje ‘hot’ geweest. Het idee achter deze productie (contrasten) is en blijft origineel en waarderen we. Het 28 pagina’s tellende boekje is uitstekend gedocumenteerd en lezenswaardig. En met dik 80 minuten muziek is dit schijfje ook al een voorbeeld. Samenvattend is deze cd dus net niet ‘hot’, maar wel warm genoeg om het bij u aan te bevelen.

Jan-Willem van Braak


Reformatorisch Dagblad – maandag 14 januari 2008

“Contrasts”: een betere titel is niet denkbaar voor de cd die Arjan Versluis opnam in Gorinchem en Laken. Allemaal improvisaties, maar wel twee totaal verschillende werelden!

Op het Witteorgel in Gorinchem improviseert hij in klassieke stijl over psalmen en gezangen. Als dit een staaltje is van het kerkelijk orgelspel dat Versluis in hervormd Sliedrecht ten gehore brengt, mag men zich daar gelukkig prijzen met zo’n kerkmusicus! Vooral de variatiereeksen over “O Traurigkeit” (gezang 195 uit het Liedboek) en over psalm 6  zijn sfeervol en passend als inleidend orgelspel voor de dienst. Het Witteorgel uit 1853 mag dan veel oud pijpwerk bevatten, een echt barokorgel is het natuurlijk niet. Genoemde variatiereeksen klinken desondanks heel fraai.

Maar in de naar Buxtehudeschema’s gevormde fantasie over “Lobt Gott, ihr Christen” (gezang 147) bereiken we het puntje van de stoel helaas niet. Tussen Gorinchem en de Brusselse voorstad Laken ligt zo’n 140 kilometer, maar op deze cd ben je binnen enkele seconden in een heel andere wereld. Voix Celesteklanken met expressief zwelkastgebruik schilderen het aanbreken van de dag: “Morgenglans der eeuwigheid”. Een rondreis door Israël inspireerde Versluis tot een symfonisch vierluik over Bijbelse plaatsen.

Hier schildert de organist met tonen. Zijn verf is afkomstig van Messiaen: de toonreeksen die Messiaen ontwierp als “Modes à transposition limitées” worden consequent gebruikt. Knap werk: Megiddo klinkt écht Messiaens!

Het is muziek die je niet bij een visite op de achtergrond zult opzetten, maar waar de liefhebber bij voorkeur in z’n eentje van geniet, in een schemerdonkere kamer. Of, nog liever: in zo’n neogotische basiliek, waar de wierookgeur nog niet helemaal opgetrokken is. Versluis kan met dit Frans-symfonische orgeltype uitstekend overweg.

Opname en opmaak zijn stijl- en sfeervol. Een fraai geheel!

Dick Sanderman


Nederlands Dagblad – vrijdag 8 februari 2008

Je moet van goeden huize komen wanneer je een cd presenteert met vrijwel alleen geïmproviseerd werk en dat ook nog in twee heel verschillende stijlen. De jonge organist Arjan Versluis (1978) deed dat door de vroegbarokke stijl van Buxtehude af te zetten tegen die van de twintigste-eeuwse componist Messiaen. De improvisaties in Buxtehudestijl nam hij op in Gorinchem op een orgel dat daar niet echt op gebouwd is, al deed Versluis nog zo z’n best om het barok te laten klinken. Jammer dat daar niet een ander orgel voor is uitgezocht. Hoe fraai overigens de improvisaties in die stijl klinken, Versluis lijkt toch iets meer affiniteit te hebben met de stijl van Messiaen, die hij toepast in een aantal klankschilderingen van Bijbelteksten, opgenomen op het prachtige orgel van de O.L.V.-kerk in Laken. Muziek die je niet zomaar even beluistert, maar die het beste doordringt met het programmaboekje of een opengeslagen Bijbel op je schoot. Versluis is een leerling van Henco de Berg en mag zich met ere scharen in de kleine groep van jonge, veelbelovende improvisatoren.

Roel Sikkema


VOGG - Kerk en Muziek – april 2008

Arjan Versluis heeft een nieuwe cd uitgebracht met als titel Contrasts. Eerder verschenen reeds enkele geluidsdragers waarop Versluis te horen was als interpreet van barokliteratuur en improvisator. Contrasts laat een heel andere zijde van het muzikaal talent van deze jonge organist horen: een schitterende reeks van Bijbelse muzikale schilderijen die als een kleurrijk landschap voorbijtrekken, geïnspireerd door de modi van Messiaen. Deze improvisaties worden voorafgegaan door partita’s in de stijl van Buxtehude over enkele psalmen en gezangen.

Voor de opname van deze contrastrijke cd toog Versluis naar de Grote Kerk in Gorinchem en de Notre Dame in Laken met het bekende Schyven/Van Bever-hoofdorgel en het fraaie Van Bever-koororgel. Een cd met niet alleen een contrast in muzikaal idioom, maar ook een contrast in klankkleur van de bespeelde orgels.

De Bijbelse taferelen brengt Versluis op werkelijk indrukwekkende wijze tot klinken in Laken. Wat een schitterende orgels en wat een muzikale verbeeldingskracht!

De keuze voor het Bätz/Witte-orgel in Gorinchem doet mijns inziens tekort aan de fraaie barokpartita’s. Versluis registreert mooi en creatief op het Gorkumse instrument, maar waarom geen barokorgel gekozen?

Niettemin is deze cd een visitekaartje van formaat waarmee Versluis blijk geeft muzikaal veel in huis te hebben!

Marc de Leeuw


De Orgelvriend – november 2008

Nederland is een land van koraalkunst. Ik geloof dat zich nergens ter wereld zo veel organisten op zo’n klein oppervlak bewegen die zich zo intensief bezighouden met het bewerken van psalm- en gezangmelodieën als in ons land. Dat merk je aan het grote aantal koraal-cd’s dat verschijnt in een tijd waarin men beweert dat de cd op haar retour zou zijn. Vanwege het grote aantal ervan kunnen wij alleen het ‘topje van de ijsberg’ in ons blad bespreken. De improvisatie-cd van Chiel-Jan van Hofwegen was er een die tot die categorie behoort (zie het juli/augustusnummer) en ook de cd van Arjan Versluis mag ertoe worden gerekend.

Arjan Versluis (1978) voltooide in 2003 zijn hoofdvakstudie orgel (UM) aan het Rotterdams Conservatorium, drie jaar na het behalen van zijn ‘DM’. In 2004 rondde hij de studie kerkmuziek af (met o.a. kerkelijk orgelspel bij Aart Bergwerff) en verder volgde hij improvisatielessen bij Henco de Berg. Sinds 1996 is hij kerkorganist, momenteel van de Hervormde Gemeente binnen de PKN in Sliedrecht. Hij begeleid koren, is dirigent van De Lofstem en heeft een eigen lespraktijk aan de muziekschool van Hardinxveld-Giessendam.

Met Lobt Gott, ihr Christen alle gleich zet Versluis meteen de toon voor deze cd: een vormvast geïmproviseerde bewerking van ruim 8 minuten à la Buxtehude in doordachte registraties op het Bätz/Witte-orgel in Gorinchem. Smaakvol zijn de drie bewerkingen in barokke trant van Psalm 134, waarbij het overigens jammer is dat de soloregistratie van de eerste omspeling te zacht overkomt ten opzichte van de begeleiding. Kunstig geïmproviseerd en kleurrijk geregistreerd is ook de partita Nu valt de nacht op de melodie van ‘O Traurigkeit, o Herzeleid’. Hoe je zwaarmoedigheid en hoop in registraties kunt vertalen wordt duidelijk in de tot compositie uitgewerkte improvisaties over vier verzen van Psalm 6. Ook in deze variaties kijken componisten als Buxtehude en Krebs stevig over Versluis’ schouder mee.

De barokke koraalkunst blijkt gelukkig niet de enige inspiratiebron voor deze organist. Op de zwevende strijkers van het Van Bever-koororgel in de Notre-Dame van Laken improviseert hij een canonisch voorspel over Morgenglans der eeuwigheid in een impressionistisch idioom. Een rondreis door Israël, voorjaar 2007, inspireerde Arjan Versluis tot een viertal improvisatie-impressies van heilige plaatsen: het Terebintendal, de Engedi, het Meer van Galilea en de Megiddoheuvel. Hier geen koraalmelodieën als uitgangspunt maar Bijbelgedeelten en landschappen. Twee elementen die ook bij Olivier Messiaen bepalend waren voor zijn composities; Versluis bedient zich in deze improvisaties dan ook van een viertal modi van Messiaen. De in het cd-boekje opgenomen toelichtingen zijn onmisbaar bij het beluisteren van deze impressies.

Ook de slotimprovisatie, Koraalfantasie over ‘Kwam van Godswege’ is sterk programmatisch gedacht, een opmerkelijke uitwerking van Huub Oosterhuis’ gedicht over Johannes de Doper, getoonzet door Jaap Geraedts. Wellicht het meest persoonlijke idioom op deze cd, dat ook het meest van de luisteraar vraagt.

De vraag die bij dit soort stijlimprovisaties, hoe knap ook, altijd weer opduikt: is het nog mogelijk in een eigen, persoonlijke stijl te improviseren in een tijd waarin de grote voorgangers zo’n groot stempel drukken op de improvisatiekunst? De laatstgenoemde improvisaties op deze cd geven daar een bevestigend antwoord op.

Contrastrijk is ook het cd-boekje: witte tekst op een pikzwart fond: andersom leest toch prettiger.

Gerco Schaap


The Organ, Aug-Okt 2008, door Caroline Snell

CONTRASTS: IMPROVISATIONS & COMPOSITIONS; ARJAN VERSLUIS

DE VERSLUIS. 0031-(0) 184-622781 AV1024.

79'59''

Het Schyvenorgel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken, ten noorden van Brussel, dat werd gebouwd ter nagedachtenis van koningin Louise-Marie, werd pas in 1874 ingewijd. Tussen 1906 en 1912 werd het orgel herbouwd door de broeders Van Bever. Het koororgel, dat als tijdelijke maatregel was bedoeld, bleek zo succesvol dat het permanent in gebruik bleef. C.G.F. Witte bouwde het orgel in de Grote Kerk in Gorinchem, een kleine stad ongeveer 50 km ten oosten van Rotterdam. Bij de bouw maakte hij gebruik van het pijpwerk van een eerder instrument.

Arjan Versluis geeft zijn concert vorm door het tonen en benutten van de verschillen tussen de drie orgels die hij bespeelt. De resultaten zijn bijzonder interessant, omdat de speler/componist de contrasten verder versterkt door stijlen, ontleend aan uiteenlopende bronnen als Buxtehude ten opzichte van Messiaen, naast elkaar te leggen. Op deze manier geeft hij uitdrukking aan krachtige religieuze themaís. CS

Copyright Musical Opinion Limited Aug-Oct 2008
Provided by ProQuest Information and Learning Company. All rights Reserved


The American Organist, Sep 2009

CONTRASTS: IMPROVISATIONS AND COMPOSITIONS

CONTRASTS: IMPROVISATIONS AND COMPOSITIONS. Arjan Versluis, organist. Orgels van de Grote Kerk, Gorinchem, Nederland (HI/67, Stephanus Cosijins, 1666; Johann Heinrich Hartmann Btz, 1760/61; C.G.F. Witte, 1853; J.C. Sanders & Zn. en K.B. Blank, 1954-60; Pels & Van Leeuwen, 2002) en de Onze-Lieve-Vrouwekerk, Laken, BelgiŽ (Gallery organ: HI/66; Pierre Schyven & Cie, 1874; Salomon van Bever, 1906/1912; Patrick Colln, 1975-78); Choir organ: H/14; Salomon van Bever, 1906). D.E. Versluis AV 1024. www.deversluis.nl.

Arjan Versluis is een briljante improvisator met een Ďbovennatuurlijkeí bekwaamheid om meerdere compositorische stijlen, technieken en harmonieuze talen te assimileren en om deze te reproduceren tot stilistisch overtuigende improvisaties. Dit zijn niet louter reproducties, maar echte muzikale kunstwerken geÔnspireerd en doordrongen van verscheidene literaire en muzikale invloeden. In zijn programmaboekje haalt Versluis meerdere niveaus van contrast aan waaraan de titel van zijn CD ontleend is. Het meest duidelijk is het contrast van muzikale stijlen, sommige invloeden zijn 17de-eeuws Noord-Duits (Buxtehude, Bruhns en de stylus fantasticus), andere 20ste-eeuws, met name uit Frankrijk, in het bijzonder het impressionisme en Messiaen. Deze stijlen zijn direct gerelateerd aan de gebruikte instrumenten. Andere varianten bevatten diverse hymne melodieŽn, gebruikt als basis voor de improvisaties, dynamische en tekstuele contrasten, en poŽtische versus dramatische behandelingen.

De improvisaties zijn bedoeld om samen te vallen met de overgang van het jaar 2007 naar 2008, als eerste het 300ste jubileumjaar van de dood van Buxtehude, als laatste het 100ste jubileumjaar van de geboorte van Messiaen. Versluis speelt vijf improvisaties gebaseerd op de 17e-eeuwse Noord-Duitse stijl op het orgel in de Grote Kerk te Gorinchem. (Sommige zijn bewerkingen van eerder uitgevoerde concert improvisaties, vandaar de term "Compositions" in de titel.) Deze zijn gebaseerd op Duitse koralen, Nederlandse hymnen of psalmmelodieŽn, en omvatten verschillende vormen en technieken die geassocieerd worden met de periode. Op het mooie kleine orgel in de Onze-Lieve-Vrouwekerk van Laken creŽert hij een canonische prelude op de melodie Morgenglanz der Ewigkeit, gehuld in impressionistische harmonieŽn. Op het grote balustradeorgel produceert hij misschien wel de meest verbluffende improvisaties. Vier meditaties over IsraŽl, waarvan ieder de Bijbelse referentie, de emotionele reactie, of de huidige situatie van de beschreven plaatsen interpreteert, zoals de ĎValley of Elahí, Engedi, Het Meer van Galilea, en Megiddo. Voor elke meditatie-, kiest Versluis ťťn van Messiaenís modi met een beperkte transpositiemogelijkheid (respectievelijk modus 3, 4, 6 en 2), terwijl hij zich nauwgezet aan elk vasthoudt, en toch muziek produceert van een meeslepende dramatiek, kleur en uitwerking. Versluis sluit af met een indrukwekkende 15-minuten durende koraalfantasie op het gezang ďKwam van GodswegeĒ, nummer 46 uit het Nederlandse liedboek. Hij maakt hier gebruik van verschillende technieken uit de 20ste-eeuw, waaronder atonaliteit, bitonaliteit en zes- en acht toonstechnieken, zowel als kerkmelodieŽn.

De orgels zijn schitterend, Ďbadendí in weelderige akoestische omgevingen. Veel improvisatiewedstrijden, ook die gesponsord zijn door de AGO, vereisen deelnemers om in een specifiek stilistisch idioom te kunnen improviseren, een vaardigheid waarin Arjan Versluis een uitstekende meester is. Iedereen die serieus geÔnteresseerd is in deze boeiende tak van de orgelkunst zou zijn uitvoeringen moeten bestuderen zoals ze op deze CD zijn opgenomen. En voor alle anderen, zullen ze aangrijpend en diep bevredigend blijken te zijn.

Copyright American Guild of Organists Sep 2009


American Organist, The, Sep 2009

CONTRASTS: IMPROVISATIONS AND COMPOSITIONS

Arjan Versluis is a brilliant improviser who has an uncanny ability to assimilate multiple compositional styles, techniques, and harmonic languages, and to reproduce these in extemporizations that are stylistically convincing. These are no mere reproductions but true works of musical art inspired and informed by various literary and musical influences. In his program notes, Versluis cites multiple levels of contrast that lend the title to this recording. Most evident is the contrast of musical styles, one being 1 7th-century North German (Buxtehude, Bruhns, and the stylus fantasticus), the other being 20th-century influences, particularly of France, specifically impressionism and Messiaen. These styles are directly related to the instruments used. Other variants include the diverse hymn tunes used as a basis of the improvisations, dynamic and textural contrasts, and poetic vs. dramatic treatments.

The improvisations were conceived to coincide with the transition from the years 2007 and 2008, the former being the 300th anniversary of Buxtehude's death, the latter the 100th anniversary of Messiaen's birth. Versluis performs five improvisations grounded in the 17th-century North German style on the organ at Grote Kerk in Gorinchem. (Some are reworkings of previously performed concert improvisations, hence the term "Compositions" in the title.) These are based on German chorales, Dutch hymns, or psalm tunes, and include various forms and techniques associated with the period. On the fine little Choir organ at Notre-Dame in Laeken he creates a canonic prelude clothed in impressionistic harmonies on the tune, Morgenglanz der Ewigkeit. On the large gallery organ at Notre-Dame he produces perhaps the most stunning extemporizations: Four Meditations About Israel, each interpreting either the scriptural reference, the emotional response, or the current situation of the places described. These are The Valley ofElah, Engedi, The Lake of Galilee, and Megiddo. For each meditation, Versluis chooses one of Messiaen's modes of limited transposition (modes 3, 4, 6, and 2, respectively), strictly adhering to each, yet producing music of compelling drama, color, and impact. Versluis concludes on the Laeken organ with an impressive 15-minute Chorale Fantasia on "Kwam van Godswege, " No. 46 in the Dutch hymnal. Here, he employs various 20th-century techniques, including atonality, bitonality, and six- and eight-note techniques, as well as church modes.

The organs are splendid, bathed in opulent acoustical environments. Many improvisation competitions, including those sponsored by the AGO, require contestants to extemporize in a specific stylistic idiom, a skill at which Arjan Versluis is a consummate master. Anyone seriously interested in this exciting branch of the organ art should study his performances as recorded here. And for everyone else, they will prove to be exciting and deeply satisfying.

Copyright American Guild of Organists Sep 2009
Provided by ProQuest Information and Learning Company. All rights Reserved